Ludzie i miejsca Commodore – historia innowacji, ambicji, bezwzględnego biznesu i technologicznej rewolucji

Opracował: Rafał Szyja (http://www.c64lover.com)

Historia Commodore to opowieść o ludziach, miejscach i ideach, które ukształtowały wczesną erę komputerów osobistych. Korporacja Commodore nie powstała jako firma komputerowa. Początek był skromny – jako sklep i serwis a potem producent maszyn do pisania, w latach ‘70 kalkulatorów.
Jednak dzięki wizji i determinacji kilku wyjątkowych osób, na czele z Jackiem Tramielem, stała się jednym z najważniejszych graczy w historii informatyki, wprowadzając komputery do milionów domów na całym świecie.

Jack Tramiel – człowiek, który chciał „zrobić komputer dla mas, a nie klas”

Centralną postacią historii Commodore jest bez wątpienia Jack Tramiel, urodzony jako Jacek Trzmiel (lub Idek Trzmiel) w Łodzi. Jego doświadczenia z czasów wojny oraz późniejsza emigracja do Kanady ukształtowały jego charakter: pracowity, twardy i bezwzględny. To Tramiel stworzył Commodore w latach 50., początkowo jako firmę serwisującą maszyny do pisania a w 1962 Commodore Business Machines.

Rycina 1. Jack Tramiel

W latach 70., CBM produkowało kalkulatory ale konkurencja z urządzeniami japońskimi oraz wejście Texas Instruments jako producenta wymusiło wkroczenie w nowy segment. Pod wpływem doradztwa i inspiracji ze strony kilku kluczowych osób – w tym Chucka Peddle’a – Tramiel postanowił wejść w rynek komputerów osobistych. Ta decyzja zapoczątkowała rewolucję w historii firmy, do końca działania wiążąc ją z komputerami.

Chuck Peddle i zespół MOS Technology – inżynierowie, którzy otworzyli drzwi do ery tanich komputerów

Przełom w historii Commodore był możliwy dzięki przejęciu firmy MOS Technology, założonego przez byłych pracowników Motoroli, producenta układów scalonych z własnym działem badawczo-rozwojowym. Tam powstał procesor MOS 6502, dzieło zespołu kierowanego przez Chucka Peddle’a. Procesor ten był znacznie tańszy od konkurencyjnych układów Motoroli (6800) czy Intela (8080), a jednocześnie często wydajniejszy, co umożliwiło powstanie nowej generacji komputerów i konsol do gier.
To Peddle przekonał Tramiela, że przyszłość jest w komputerach osobistych, nie w kalkulatorach. Wspólnie stworzyli Commodore PET, pierwszy komputer CBM, który zapoczątkował rewelacyjny okres firmy pod koniec lat 70. PET był używany w szkołach, biurach i laboratoriach. Był urządzeniem wszechstronnym i stosunkowo przystępnym cenowo.

Rycina 2. Chuck Peddle

W MOS Technology pracowali też inni wybitni specjaliści:

• Bill Mensch – współtwórca architektury 6502 (do dziś działa w Western Design Center).
• Al Charpentier – projektant układów graficznych, m.in. VIC-II.
• Bob Yannes – twórca kultowego układu dźwiękowego SID, a później współzałożyciel Ensoniq (kupionej później przez Creative Labs).

To ich praca sprawiła, że komputery Commodore wyróżniały się możliwościami graficznymi i dźwiękowymi znacznie wyprzedzającymi konkurencję.

Najważniejsze miejsca: od Toronto po Dolinę Krzemową

Choć Commodore było firmą o globalnym zasięgu, kilka lokalizacji odegrało kluczową rolę w jej historii.
Toronto, Kanada – kolebka firmy
Tu Tramiel założył Commodore Portable Typewriter Company, która później przekształciła się w CBM. Kanada była pierwszą bazą operacyjną – miejscem, gdzie kształtowała się strategia i charakter firmy.
MOS Technology, Pensylwania, USA
To prawdziwe serce technologiczne Commodore. Po przejęciu MOS-a firma zyskała pełną kontrolę nad produkcją kluczowych komponentów – mikroprocesorów i układów scalonych. Był to strategiczny atut, dzięki któremu Commodore mogło oferować komputery taniej niż konkurencja.
Santa Clara, Kalifornia
To tu znajdował się oddział Amiga Corporation, który w połowie lat 80. Commodore kupiło, aby zdobyć technologię nowej generacji komputerów. Amiga stała się jednym z najbardziej innowacyjnych systemów komputerowych tamtej dekady, nie będąc jednak opracowana przez CBM.
Ponadto CBM miało także oddziały z możliwościami technicznymi i rozwojowymi w Niemczech i UK.

Najważniejsze komputery Commodore (subiektywnie…)

Historia Commodore nie byłaby pełna bez omówienia najważniejszych produktów firmy. To one zrewolucjonizowały rynek i zyskały status kultowych.

Commodore PET (1977)
Pierwszy komputer osobisty firmy, skierowany głównie do rynku edukacyjnego i biznesowego. Charakteryzował się zintegrowanym monitorem, klawiaturą i magnetofonem. Seria komputerów, po wielu ulepszeniach, była produkowana do 1985.
VIC-20 (1980)
Ewolucja PET-a, ale skierowany do użytkowników domowych. Był czymś pomiędzy komputerem a konsolą – tani, łatwy w użyciu, z kolorową grafiką. VIC-20 był pierwszym komputerem w historii sprzedanym w liczbie ponad miliona egzemplarzy. Jego slogan reklamowy – „Why buy just a video game?” – podkreślał przewagę nad konsolami.
Commodore 64 (1982)
Najbardziej znany komputer osobisty wszech czasów. Dzięki układom SID i VIC-II, C64 miał przyzwoitą grafikę a dźwięk na poziomie nieosiągalnym dla konkurencji. Sprzedał się w ponad 17 milionach egzemplarzy, a jego biblioteka gier i programów jest ogromna. C64 stał się także narzędziem rozwoju demosceny, muzyki chiptune i kultury komputerowej lat 80.
Amiga 1000 (1985)
Stworzona przez zespół Jay’a Minera – byłych inżynierów Atari (twórców konsoli 2600 i serii komputerów 400/800). A1000 to wdrożenie kupionego projektu nowej generacji komputerów. Spowodowało zarzucenie rozwoju komputera Commodore 900 (w założeniu następcy linii PET).
Amiga 500 (1987)
Kultowy komputer ery 16 bitów. Amiga,posiadała zaawansowane specjalizowane układy scalone, umożliwiające animacje, grafikę i dźwięk na poziomie wyprzedzającym PC o wiele lat. Amiga 500 była szczególnie popularna w Europie i stała się podstawą dla grafiki komputerowej, gier, animacji oraz wczesnych produkcji telewizyjnych. Technicznie była uproszczeniem Amigi 2000 do postaci mającej stanowić następcę Commodore 64.
Amiga 2000, 3000 i 4000
To profesjonalne stacje robocze w obudowach desktop i tower, które poza zastosowaniami ogólnymi, były używane w nieliniowym montażu wideo, animacji i produkcji telewizyjnej. Dzięki rozszerzeniom takim jak Video Toaster, Amiga była fundamentem całych studiów produkcyjnych w latach 90. Wiele rozwijanych do dziś programów do projektowania i grafiki 3D zostało zapoczątkowanych na Amidze.Można było także używać systemu Unix kart zgodności z IBM PC.

Rycina 3. Rodzina komputerów Amiga

Upadek Commodore – błędy i zmieniający się rynek

W styczniu 1984 Jack Tramiel opuścił firmę po konflikcie z zarządem, kupił Atari od Warner Bros i kontynuując swoją karierę w branży komputerowej błyskawicznie wprowadził na rynek stworzony od zera Atari ST w zaledwie 5 miesięcy (szybciej, niż CBM wdrożyło kupioną Amigę!), który był jednak bardziej konkurencja dla komputerów Apple Macintosh niż Amiga. W tym samym czasie Commodore straciło spójność strategii. Brak jasnej wizji, chaos organizacyjny, błędy i krótkowzroczność managerów (ograniczenie badań i rozwoju) wywołały narastające problemy finansowe – mimo początkowo genialnych 16-bitowych komputerów firma nie utrzymała pozycji.

Finalnie zmieniający się rynek – pojawiające się możliwości multimedialne w PC, rozwój konsol, presja cenowa – spowodował, że Commodore ogłosiło bankructwo w 1994 roku. Była to postępująca agonia: w 1992 wprowadzono Amigę 600 niewiele różniącą się od A1000 z 1985, produkowano C64 do samego końca działalności firmy, nieudolnie ratowano się projektami w rodzaju konsoli CD32 powstałej przez dodanie do Amigi 1200 napędu optycznego, a nie wdrażano projektu kolejnej generacji Amigi na miarę Apple z procesorem PowerPC czy topowych klonów IBM PC z Pentium.